Teatro de entroido en galicia

As máscaras

  As máscaras, en tanto que elementos que permiten transmutar a personalidade dos que as portan, foron desde a prehistoria parte esencial dos rituais relixiosos de fertilidade e de culto aos antepasados, así como dos ritos chamánicos e do Teatro. A capacidade da máscara de producir deshinbición e mesmo ausencia de quen a leva, fana adecuada para a festa o que explica a súa aparición en variados contextos: entroido, festas de inverno (Reyes e primeiro de ano), Corpus, festas patronais, e outras de todo tipo. 

  A Iglesia, polo menos de maneira oficial, condenou as máscaras desde os primeiros tempos do cristianismo e asociounas co diaño, primeiro enmascarado que tomando a aparencia de serpe confundiu a Eva; ou con deuses pagáns como Xúpiter (pola extraordinaria capacidade de transmutación que lle atribúe a mitoloxía), ou Dionisios/Baco, sempre asociado coas festas, as mascaradas e o teatro, goces dos sentidos que desde Tertuliano foron violentamente condenados polos Pais da Iglesia e as decretales dos Papas. A condena das máscaras e os disfraces fundaméntase na súa asociación co teatro romano e en textos bíblicos como o Deuteronomio (22:5-6), que condena os disfraces travestidos: “A muller non vestirá roupa de home, nin o home poñerase roupa de muller; porque calquera que fai isto é abominación ao Señor o teu Deus”. Nos primeiros séculos da Idade Media foron as mascaradas de inverno, nas que se utilizaban máscaras de animais como vacas e cervos, o principal obxecto das condenas eclesiásticas que aparecen desde o século IV, época na que deberon de estar bastante estendidas en Occidente. Vexamos algunhas:

  - Paciano bispo de Barcelona (sec. IV). De Paenitentibus: “Me miserum! Quid ego facinoris admisi! Puto, nescierant cervulum facere, nisi illis reprehendendo monstrassem”. 

  - Pedro Crisólogo († 450). De Kalendis Januarii, quae varia gentium superstitione polluebantur: “…Christianus omnes qui se bestiis compararunt, exaequarunt iumentis, aptaverunt pecudibus, daemonibus formaverunt”. 

  - Concilio de Auxerre (585): “Non licet kalendis Ianuarii vetulo aut cervulo facere vel strenas diabolicas observare…” 

  - Cesáreo de Arles (sec. VI), Sermo CXCII: “… cervulum facientes in ferarum se velint habitus commutari? Alii vestiuntur pellibus pecudum; alii adsumunt capita bestiarum, gaudentes et exultantes, si taliter se in ferinas species transfomaverint, ut homines no esse videantur“. 

   -Penitencial romano XXXV: "Si quis in Kalendis Januarii, quod multi faciunt et in cervulo dicunt, aut in vetula vadit, III annos poeniteat".

  Con todo, o costume era difícil de extirpar e parece que a finais do século XII ou principios do XIII unha parte de la Iglesia, especialmente cóengos de catedrais e colexiatas, e algúns abades, decidiron integrar estas mascaradas no calendario litúrxico, permitindo as festas de tolos, os obispillos e as festas do asno no triduo do Nadal, e trasladando outras mascaradas ao entroido:

  “Antes da chegada do Señor, celebrábanse as festas chamadas Calendas de Xaneiro, que a Igrexa quere abolir por ser contrarias á fe; pero como non as pode extirpar completamente, permite e celebra esta festa [a dos Tolos] para que a outra caia en desuso” (Henri de Villeneuve, bispo de Auxerre, ca. 1220).

  En Galicia temos documentadas máscaras no teatro romano (máscara de terracota do Museo de Lugo), e o IIº Concilio de Braga (572), condena a quen se disfrace: “Si quis ballationes ante ecclesias sanctorum fecerit, seu qui faciem suam transformaverit in habitu muliebri et mulier in habitu viri, emendatione pollicita, tres annos poeniteat”. Non obstante as máscaras reaparecen nas procesións do Corpus galegas no século XVI, tanto en forma de diaños ou personaxes diabólicos como os céntulos, felos/fenos, gamachiños, etc, como servindo de elemento caracterizador de personaxes sacros (profetas, apóstolos e santos). 

  No entroido a documentación sobre as máscaras é moito máis tardía e cabe pensar que as máscaras chegaron ao entroido procedentes unas do Corpus e outras das festas de inverno. En 1570, por exemplo, temos documentado o Feno ou Demo que saía na procesión do Corpus de Verín (Ourense), o cal encabezaba o cortexo fuxindo do Sacramento e espantando á chiquillería. Ou demo, representado en 1570 polo veciño Pedro Faix, ía vestido con calzas e jubón escuros, levando un rabo de vaca a modo de cola, brazos e mans cubertos de feluxe, cornos de carneiro e un "horrible mascarón á romana, de rachada boca e flumíneos ollos". Facía diabluras nos entreactos ao son da música do gaiteiro Pedro Pérez, levando unha especie de tenazas extensibles coas cales quitaba os chapeus a quen non se descubrían e propinaba pescozones aos raparigos, tenazas que, con idénticas caretas demoníacas dos seus portadores, teñen exactos paralelos nalgunhas máscaras das festas de inverno zamoranas e leonesas, por exemplo o Atenazador de San Vicente de la Cabeza (Zamora), os diaños dos Carochos de Riofrío de Aliste (Zamora) ou os Jurrus de Alija del Infantado (León). Tamén en Galicia existiu unha máscara que utilizaba unhas tenazas similares na localidade de Arzúa (A Coruña). 

  No entroido galego a denominación máscara aplícase á figura completa, é dicir ao disfrace e ao que o leva, do cal a careta (carauta, carantoña…), é só unha parte. Unha posible clasificación das máscaras galegas é a seguinte:  

          Máscaras humanas: 

 Elegantes: Mecos bonitos, Madamas, Madamitos, Galáns, Bonitas, Vellarróns, Cigarróns… 
 Desastradas / animalizadas: Mecos feos, Maragatos, Farrapeiros, Fareleiros, Vascalleiros, Fedellosos, Choqueiros… 
 Petitorias: Currumiños, Barralleiros, Mudados ou perriñas, Farrampóns, Farricoques, Farándulos… 
 Fustigadoras: Peliqueiros, Cigarróns, Zamarreiros, Vincheiros, Vixigueiros, Lanceiros…    

      Máscaras animais: Oso, Vaca, Touro / Boi, Cervo, Cabalo, Carneiro, Xabarín… ·      

     Máscaras demoníacas: Céntulos, Choqueiros, Fenos, Gamachiños… ·      

     Máscaras siniestras: A Morte [Valdín (A Veiga) e Samede (Paderne)].